Bunt nastolatka a ADHD – jak odróżnić dorastanie od trudności neurorozwojowych?

„On robi wszystko na przekór”. „Nie można się z nią dogadać”. „Każda prośba kończy się kłótnią”.

W okresie dojrzewania relacje między nastolatkami a rodzicami często się zmieniają. Młody człowiek potrzebuje większej samodzielności, chce mieć wpływ na swoje decyzje i zaczyna kwestionować dotychczasowe zasady. Jeśli dodatkowo ma ADHD, codzienne funkcjonowanie i rodzinne konflikty mogą stać się jeszcze większym wyzwaniem.

Nie każdy bunt jest objawem ADHD, ale ADHD może utrudniać przejście przez okres dojrzewania. Warto zrozumieć, co stoi za zachowaniem nastolatka, zamiast od razu przypisywać mu złe intencje.

Dlaczego ADHD może być bardziej widoczne w okresie dojrzewania?

Wraz z wiekiem rosną wymagania dotyczące samodzielności. Nastolatek ma planować naukę, pamiętać o obowiązkach, organizować swój czas i kontrolować emocje. To właśnie w tych obszarach osoby z ADHD mogą doświadczać trudności.

Czasami nie chodzi o brak wiedzy czy chęci. Nastolatek może wiedzieć, że powinien przygotować się do sprawdzianu, ale mieć problem z rozpoczęciem zadania. Może obiecywać, że posprząta pokój, a później o tym zapomnieć. Może też reagować impulsywnie, zanim zdąży zastanowić się nad konsekwencjami.

Z perspektywy rodzica takie sytuacje bywają odbierane jako lenistwo, lekceważenie lub brak szacunku. Tymczasem trudności z planowaniem, podtrzymywaniem uwagi i kontrolowaniem reakcji mogą być związane z ADHD.

Nie oznacza to, że należy rezygnować z wymagań. Warto jednak dostosować sposób ich stawiania do możliwości nastolatka.

Złość i konflikty – co może się za nimi kryć?

ADHD może wiązać się również z trudnościami w regulacji emocji. Przegląd badań Shaw i współpracowników z 2016 roku opisuje związek ADHD z takimi trudnościami jak drażliwość, niska tolerancja frustracji i problemy z kontrolowaniem reakcji emocjonalnych.

Źródło: Shaw i wsp. (2016), Emotional dysregulation in children with attention-deficit/hyperactivity disorder — PubMed.

Wyobraźmy sobie sytuację: rodzic po raz kolejny przypomina o nauce, a nastolatek odpowiada krzykiem i trzaska drzwiami. Dorosły widzi brak szacunku. Młody człowiek może czuć się kontrolowany, krytykowany lub przytłoczony kolejnym obowiązkiem.

W ten sposób zwykła rozmowa szybko przeradza się w konflikt, w którym obie strony przestają słuchać siebie nawzajem.

Warto przy tym pamiętać, że złość i impulsywność nie wystarczają do rozpoznania ADHD. Podobne trudności mogą mieć inne przyczyny, dlatego utrzymujące się problemy z emocjami, relacjami lub funkcjonowaniem szkolnym warto omówić ze specjalistą.

Jak wspierać nastolatka, nie rezygnując z granic?

Pomocne może być kilka prostych zmian w codziennej komunikacji.

• Oddzielaj zachowanie od oceny osoby. Zamiast „Jesteś nieodpowiedzialny”, powiedz: „Umówiliśmy się, że zrobisz to przed wyjściem. Jak możemy dopilnować tego następnym razem?”.
• Dziel obowiązki na mniejsze kroki. Krótkie polecenia, zapisane ustalenia i wspólne planowanie mogą ułatwić rozpoczęcie zadania.
• Wracaj do trudnych rozmów, gdy emocje opadną. W silnym napięciu trudno szukać rozwiązań i przyjmować perspektywę drugiej osoby.
• Dawaj przestrzeń do współdecydowania. Nastolatek potrzebuje samodzielności, ale również jasnych, przewidywalnych granic.

Zrozumienie trudności nie oznacza zgody na każde zachowanie. Można jednocześnie uznawać emocje młodego człowieka, wymagać odpowiedzialności i pomagać mu rozwijać skuteczniejsze sposoby reagowania.

Neuroróżnorodność – wsparcie dopasowane do potrzeb

Nie każdy nastolatek z ADHD doświadcza tych samych trudności. Niektóre osoby potrzebują przede wszystkim pomocy w organizacji codziennych obowiązków, inne w regulacji emocji lub relacjach z rówieśnikami. U części młodych ludzi ADHD współwystępuje z innymi trudnościami, dlatego ważne jest indywidualne spojrzenie na ich sytuację.

Wytyczne American Academy of Pediatrics dotyczące ADHD podkreślają znaczenie oceny współwystępujących problemów, między innymi lęku, depresji, trudności w uczeniu się i spektrum autyzmu.

Źródło: Wolraich i wsp. (2019), Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of ADHD in Children and Adolescents — wytyczne kliniczne.

Dlatego zamiast szukać jednego wyjaśnienia wszystkich trudności, warto przyjrzeć się temu, co konkretnie utrudnia nastolatkowi codzienne życie i jakiego wsparcia potrzebuje.

Jak wspieramy młodzież w Świadomym Ja?

W Poradni Świadome Ja w Piasecznie oferujemy młodzieży i rodzinom pomoc dostosowaną do zgłaszanych trudności.

• Psychoedukacja ADHD – młodzież, dorośli.
• Konsultacje psychologiczne i psychoterapia młodzieży – wsparcie w trudnościach emocjonalnych, relacjach, problemach szkolnych i budowaniu poczucia własnej wartości. Poznaj naszych specjalistów pracujących z młodzieżą.
• Diagnoza i wsparcie w obszarze ADHD oraz spektrum autyzmu – pomoc w lepszym zrozumieniu trudności i potrzeb młodej osoby. Dowiedz się więcej o ADHD i spektrum autyzmu.
• Wsparcie rodziców – pomoc w lepszym rozumieniu zachowań nastolatka, komunikowaniu oczekiwań i budowaniu relacji, w której jest miejsce zarówno na samodzielność, jak i granice.

Zamiast oceniać, spróbujmy zrozumieć

Dorastanie przy ADHD może być trudne dla całej rodziny. Warto jednak pamiętać, że za konfliktem nie zawsze stoi zła wola, a trudności z samoregulacją nie oznaczają, że młody człowiek nie chce się rozwijać.

Nastolatek potrzebuje nie tylko granic, ale także dorosłych, którzy pomogą mu zrozumieć siebie i znaleźć skuteczniejsze sposoby radzenia sobie z codziennością.

Jeśli trudności Twojego dziecka narastają, a rozmowy coraz częściej kończą się konfliktem, konsultacja ze specjalistą może pomóc lepiej zrozumieć sytuację i dobrać odpowiednie formy wsparcia.

Zapraszamy do Świadomego Ja w Piasecznie.